Select Page
Ilek ma tiknes għax hemm wisq affarijiet mal-art? Agħmel xi ħaġa dwarha! – Tanja Cilia

Ilek ma tiknes għax hemm wisq affarijiet mal-art? Agħmel xi ħaġa dwarha! – Tanja Cilia

Għandi ħbieb li jgħidu li “jgħixu” fil-kamra tas-sodda.

Saħansitra għandhom sink ckejken, hotplate, u magna tal-kafè biex kemm jista’ jkun jibqgħu mgeddsin hemmhekk.

Meta tmur tarahom, jew jistħu, u jdaħħluk fil-kċina jew fis-salott, jew, jekk tkun “ta’ ġewwa”, jistednuk tidħol f’din l-imbierka kamra, u jkollok tpoġġi fit-tarf tas-sodda, għax iż-żewġ siġġijiet li jkun hemm, ikunu mburġati bil-ħwejjeġ u biex inkunu għidna kollox, donnhom ma jxommux ir-riħa qarsa li jkun hemm fl-arja.

Dawn, ovvjament, għandhom ukoll kompjuter, televixin, telefon, armarju mimli ikel u xorb, skrivanija, gwardarobba, armarju, friġġ zgħira, xkaffa mżaqqa daqskemm hemm kotba fuqha, fann, heater, magna tal-ħjata, u forsi dehumidifier, ukoll.

Kull meta jfettlilhom, jaqbdu fliskatur, jimlewh bil-maggijiet u platti maħmuġin, u jaħsluhom, sakemm iddur load ħwejjeġ. Imbagħad, lura lejn il-ħajja l-antika.

Issa jien mhux qed nitkellem fuq studio flats, jew kmamar tas-sodda daqs sala; iżda kmamar ta’ qisien normali, fejn is-sodda tkun imrekkna mal-hajt u biex tgħaddi sat-tieqa biex tħares ‘l barra, trid tgħaddi mġenba. Fi ftit kliem, qisha ħanut tar-regettier, li eżatt kif ibiegħ siġġu, xi ħadd iġiblu tlieta oħra.

Issa jekk aħna inzertajna dawn in-nies, u mhux dawk li jiġu jarawhom, ta’ min naħsbu dwar jekk forsi wasalx iż-żmien li xi affarijiet żgħar jinbidlu. Imma mhux lakemm taqbad nofs tużżana kaxxi u titfa’ kollox fihom u tibgħat kollox liċ-Charity Shop.

Ma ninsewx li din il-kamra, għalina, hija żvog u santwarju, u fiha nħossuna protetti. X’aktarx li qalbna tkun marbuta mal-affaijiet li nkunu geddisna matul is-snin; u forsi l-flokk li ilu ħames snin jistenna biex jissewwa, għandu marbutin memorji sbieħ.

Imma forsi, jekk nistaqsu lilna nfusna dawn it-tużżana mistoqsijiet li ġejjin, bil-mod il-mod, naslu biex nagħmlu t-tibdiliet li meta jsiru, naraw kemm swew.

  • Għandek ħwejjeġ li ilek iżjed minn sena ma tilbishom?
  • Għandek platti bl-ikel magħqud fuqhom, u tazzi maħmuġin?
  • Għandek xejn għanqbut, kamla, u kokroċ ‘l hawn u ‘l hinn?
  • Għandek xi kaxxi taħt is-sodda?
  • Ġieli ħbatt ma’ xi ħaġa fid-dlam?
  • Ilek ma tiknes, għax hemm wisq affarijiet mal-art?
  • Ilek xejn ma tbiddilhom il-lożor u l-purtieri?
  • It-tapit għadu l-istess kulur li kien meta xtrajtu?
  • Qabel ma torqod, trid tneħħi l-affarijiet minn fuq is-sodda?
  • Tista’ tagħlaqhom il-bibien u l-kxaxen tal-armarji u l-gwardarobba?
  • Tista’ tara barra mil-ħġieġ tat-tieqa?
  • Tista’ tgħaddi minn fejn trid fil-kamra, bla ma tiġġenneb?

Jekk weġibt “iva” għal sitta jew iżjed minn dawn il-mistoqsijiet, forsi wasal iż-żmien li tirranġa s-sitwazzjoni.

Il-kurżità – Imma x’ġara eżatt? – Tanja Cilia

Il-kurżità – Imma x’ġara eżatt? – Tanja Cilia

L-Ingliżi jgħidu li l-qtates għandhom disa’ ħajjiet, imma aħna l-Maltin ngħidu li għandhom biss sebgħa.

Kien x’kien, waħda mill-affarijet li żżomm il-qtates b’saħħithom hija dik il-mjaw karatteristika tagħhom, li l-ħoss tagħha għandu l-unità tal-frekwenza ta’ minn 22 sa 45 hertz, li jintuża ħafna waqt it-terapija. Jingħad li dawn il-vibrazzjonijiet huma fenomenu, għax jistgħu jtaffu d-dipressjoni, ifejqu xi mard, u jirrestawraw u jirriġeneraw xi tessuti tal-ġisem.

Jista’ jkun ukoll li jibqgħu b’saħħithom minħabba li t-temperatura tal-ġisem tagħhom hija ta’ minn 2-3 gradi ogħla mit-temperatura tagħna.

Leġġenda antika tgħidilna li l-qtates idumu ħajjin għax huma l-ħolqa bejn din id-dinja u l-eternità, u għaldaqstant l-allat huma grati lejhom, u jħalluhom jgħixu f’din id-dinja iżjed minn annimali oħrajn. Dan isir billi wara li jmutu, jiġu rinkarnati, sakemm wara d-disa’ darba, jibqgħu mal-allat għal dejjem ta’ dejjem.

Kien hemm żmien, iżda, li billi l-għajnejn tal-qtates ileqqu fid-dlam, kienu meqjusin bħala annimali malinni, jew saħanistra, sħaħar li kienu jsiru qtates kif jaqa’ d-dlam.

Imma… u din hija l-imma… il-proverbju jgħidilna li l-qattus miet għax kien kurjuż.

Issa jekk il-kurżità hija ħażina għal annimal daqshekk fabbli u gustuż… u li għandu iżjed minn ħajja waħda… kif inhu l-qattus, mela kemm hi ħażina iżjed għalina l-bnedmin, il-kurżità?

Issib min hu sindikajr – dejjem moħħu f’ħaddieħor, u dejjem jistaqsi dwar ħwejjeġ li mhumiex affari tiegħu.

Aħna nafu li jekk trid iżżomm sigriet, m’għandek tgħidu lil ħadd, lanqas lil xi ħadd li tgħidlu biex ma jgħid lil ħadd. Imma dawn in-nies għandhom il-ħabta jindagaw bil-fin, u jiskopru dak li suppost jinżamm mistur, b’tali mod li int lanqas biss tkun taf li ftaħt qalbek magħhom, u, iżjed u iżjed, li tajthom xi dettalji fuq ħaddieħor, li int ma kellek l-ebda dritt tikxifhom.

Li jkollok kurżità xjentifika jew filosofika li toħloq riċerka, ma fiha xejn ħażin. Iżda meta jkollok vizzju li qisek qed tinterroga lil xi ħadd, meta tistaqsi waħda f’waħda, bl-iskuża li “jekk ma tkunx taf kollox ma tkunx tista’ tgħin”, hawn naraw in-nuqqas tas-sinċerità.

Billi titkixxef sal-inqas dettal trivjali, għax issib lil xi ħadd debboli u vulnerabbli, ma tkunx qed tgħin, iżda tfixkel, għax ara kemm se jinkwieta dak li jkun, iżjed tard, meta jiftakar li kixef kollox – jafdak kemm jafdak. U int? Eh, tiftaħar li inti fdata… “…għax taf x’qaltli Joanna, u qaltli biex ma ngħid lil ħadd, imma lilek se ngħidlek għax naf li fommok mitbuq…” u hawn, tirrakonta minn xiex għaddiet dik il-mara li fdatek bis-sigrieti tagħha.

Il-kurżità mhux biss lill-qattus toqtol iżda anki l-ħbiberiji li jkunu ilhom snin.

“Enzo għallimni naħfer…kien speċjali wisq” – Indri Attard

“Enzo għallimni naħfer…kien speċjali wisq” – Indri Attard

Nitkellmu ma’ Indri Attard dwar Enzo Gusman

Indri, għal min ma kienx jafu personali, kif tiddeskrivi lil Enzo?

Enzo kien persuna speċjali ħafna. Min ma jkunx kellmu jista’ jkun li jieħu impressjoni li jrid jgħallem, però li kien perfezzjonist hija veru imma li ssir tafu mill-viċin tibda tifhem kemm it-tali li kien iwassal kellu skop ġenwin.

Kif sirt tafu personali, u kif kienet ir-relazzjoni ta’ bejnietkom?

Sirt nafu għax fl-1994 skoprejtu fuq ir-radju. Ġenninni għal warajh bil-programmi li kien itella’. Ħlift li nsir ħabib tiegħu u kienet faċli. Enzo kien jagħmel ħbieb ma’ kulħadd f’sekonda.

Enzo u l-familja. X’kienet tfisser għalih il-familja?

Enzo kien maqsum min-nofs. Il-maġġorparti taż-żmien jaħdem mid-dlam sad-dlam f’Malta u familtu jgħixu l-Kanada. Wara l-mewt ta’ ommu telaq ħdejn familtu għal kollox. Kien iħobbhom b’mod li ma tispjegahx. Martu Carmen kienet ġojjell għalih. Jitkellem dwarha kontinwament, u uliedu u n-neputijiet għalih kienu n-nifs tiegħu.

X’kont tammira l-aktar f’Enzo?

Enzo kien trasparenti. Kollox mikxuf litteralment. Li jaħseb jgħidu. Però kellu kariżma speċjali u kien kapaċi jikkoreġi żbalji tiegħu stess.

Liema mumenti miegħu l-aktar li tgħożż?

Enzo kien iħobbni daqs li kieku kont ibnu. Ma nistħix ngħid li wara konverżazzjoni fuq it-telefown kien jispiċċa b’I love you. Kont inħobbu ta’ vera u hu kien jaf.

Hemm xi ħaġa li int personali tgħallimt mingħandu?

Tgħallimt inkun xandar li jisma’. Li l-aqwa programm għadni ma ppreżentajtux u li l-lingwa Maltija jixirqilha li tixxandar bl-aħjar mod possibbli. Kultant kont inħossu qed jesaġera u mhux l-ewwel darba li illatikajna.

Hemm xi ħaġa li kien qallek u li baqgħet dejjem f’moħħok?

Impossibbli nsemmi ħaġa waħda. Li hu żgur li nkun f’ħafna sitwazzjonijiet li jġiegħluni niftakar fih.

X’impatt tħoss li għamel f’pajjiżna?

Enzo kien leġġenda. Ħalla impatt qawwi fix-xandir u ħalla impatt qawwi fil-mod kif illum qed napprezzaw iktar il-kantanti Maltin. Enzo kien jeleva ‘l fuq lill-kantanti l-oħra. Jekk tinnota ftit jagħmluha.

Kellek kuntatt miegħu dan l-aħħar?

Iva. Kelli l-privileġġ li nikkomunika permezz ta’ video calls bis-saħħa ta’ martu. Bi prudenza kont inħalli lilhom iċemplu u kif jgħeja jitkellem konna nieqfu. Kont naqsam qalbi u anke bkejna flimkien.

X’tista’ tgħidilna dwar Enzo li forsi ftit nies jafu?

Li għalkemm kien jidher arjuż f’xogħlu kien jibża’ ħafna. Enzo ma kienx konxju tal-popolarità tiegħu u niftakar li fl-2006 waqt li kont qed norganizzalu l-aħħar kunċert tiegħu nipprova nipperswadih li n-nies iriduh. Kien jibża’ li m’għadux jattira n-nies bħal qabel u meta wasal il-waqt kien tani r-raġun. Teatru ippakkjat u kunċert memorabbli. Kien bravu wisq.

Tiftakar xi mument umoristiku li qsamtu flimkien?

Kien iħobb jidħak iżda l-maġġoranza tal-ħin konna nkunu qed nitkellmu dwar affarijiet serji. Hemm ċajt li ma kienx ikun tajjeb għal fuq il-palk u allura kien jibqa’ bejnietna.

X’inhu l-aħħar messaġġ tiegħek dwar Enzo?

Enzo għallimni naħfer. Enzo weġġgħuh nies b’mod gravi fuq livell li bniedem komuni kien jaħsibha ħafna drabi jekk jaħfirx. Enzo kien speċjali wisq, ma rridx nagħtih titli minn issa, inħalli ż-żmien isajru l-bajtar.

It-Tazza tal-Ilma (Ir-raba’ u l-aħħar parti) – Rakkont minn Dr Sharon Calleja

It-Tazza tal-Ilma (Ir-raba’ u l-aħħar parti) – Rakkont minn Dr Sharon Calleja

Ifhem, kont naf li biex joqgħod jinżel minn hemm fuq kien se jkollu kedda akbar minni. Għalhekk, qomt, qbadt tazza minnhom, mort għamiltha taħt il-vit (għax kienu qaluli li l-ilma tal-vit fl-Ingilterra tajjeb għax-xorb) u mlejtha.
Mort ħdejn is-sodda u poġġejthielu eżatt fuq l-injama tal-ġenb ta’ dahar is-sodda.
Dħalt lura f’soddti.
“Vera hawn sabiħ,” bdejt inparla. “Ħadt gost. Int mort xi mkien?”
Ma weġibnix.
Ma kellux aptit kliem donnu.
“Il-lejl it-tajjeb……” għalaqt għajnejja u ħallejt in-ngħas jiġri bija.
Kienu eżattament il-ħamsa ta’ filgħodu.
Smajt taħbita qawwija ġejja mill-bieb tal-kamra.
Inħsadt. Qomt bilqiegħda fuq is-sodda. Tgħid min kien ġie dal-ħin? Bdejt ninkwieta.
Taħbita oħra.
Ħadd ma kellu jiġi.
Imma jekk ma niftaħx, it-taħbit kien se jqajjem lukanda sħiħa!
Barra kien għadu d-dlam. Ħriġt mis-sodda, xegħelt id-dawl tal-kamra, ilbist il-kowt li kont ħallejt jinxef mill-ilma u b’għajnejja mżellġin, ftaħt il-bieb tal-kamra.
Inħsadt.
Ħija.
Ħija kien quddiemi.
“Leonard……mela ħriġt kmieni dalgħodu?” għidtlu, inħares lejh iċċassat.
“Naf, Mike. Naf. Aħfirli.”
Daħal ġewwa u għalaq il-bieb warajh.
“X’inti tgħid?” staqsejtu. Ma stajt nifhem xejn.
“Mike, naf li tiddejjaq tgħaddi l-lejl waħdek,” qalli. “Skużani. Imma tant kemm ħadt gost li ma kellix aptit niġi naħli l-ħin hawn ġew norqod!”
Ħassejtni nibbies qisni statwa tal-ġebel.
“Xiex?” staqsejtu. “Jiġifieri int qed tgħidli li għaddejt il-lejl barra?”
“Iva aħfirli Mike!” irrepeta Leonard.
Dawwart ħarsti lejn is-sodda ta’ fuq li kellha l-kutri mħarbtin kollha.
U fuq l-injama tal-ġenb ta’ dahar is-sodda rajtha.
Tazza tal-ilma.
Imma t-tazza kienet vojta.
“Donnu ma kontx waħdi Leonard,” għidtlu.

M’haju allibbirari – Wirja tal-Arti mill-artista Rebecca Ranieri

M’haju allibbirari – Wirja tal-Arti mill-artista Rebecca Ranieri

M’haju allibbirari hija t-tieni wirja għal Rebecca Ranieri. Iżda f’din il-wirja, għad-differenza tal-ewwel waħda, Rebecca se tkun qiegħda tesibixxi waħedha. L-ewwel wirja tagħha kienet dik li ttellgħet waqt ProTaGoNiesTea.


Ranieri ma tridx tillimita ruħha għal-limitazzjonijiet u għall-mistoqsijiet li jaf jiġu imposti fuqha meta tiġi identifiktata bħala artista. Fl-istudjow tagħha, tingħalaq f’dinja għaliha, fejn kollox jintefa’ u l-mistoqsijiet jissiktu. Hemm toħloq figuri li iktar jorbtuha mad-dinja spiritwali milli dik reali. Figuri misterjużi, sfukati li jinħolqu anke b’użu ta’ tekniki spontanji. Tintilef f’dinja oħra biex toħloq esseri li permezz tagħha aħna wkoll, l-osservaturi, nistgħu napprezzaw xi tħoss u x’qiegħda tara waqt dawn il-mumenti intimi; waħedha msakkra fl-istudjow tagħtina ċans inkunu preżenti għall-ħsus tagħha.


M’haju allibbirari hija frażi Siċiljana, li tfisser “Irrid nillibera lili nnifsi”. Rebecca kibret bid-djalett Siċiljan madwarha, permezz ta’ nannuha, minn età żgħira kienet tqatta’ kull Sajf ġewwa Sqallija. Permezz ta’ din il-wirja, Ranieri tixtieq toħloq rabta u kuntatt ma’ dik il-parti fiha li baqgħet tappartjeni għal Sqallija. Ma’ mumenti, memorji u ħsus li għadhom iħufu fiha u li jaf hi stess mhux dejjem konxja tagħhom.

Il-kunċett ta’ din il-wirja jdur madwar armla Siċiljana, armla li tilfet kull tip ta’ affezzjoni li tista’ toffrilha d-dinja. Tgħaddi l-ġranet msakkra waħedha fid-dlam, imdawra bil-memorji, bid-dlam u bis-skiet, skiet li jtarrax. Titrejjaq minn din is-sofferenza biss meta tpinġi.


Rebecca Ranieri trid teħodna lura permezz ta’ din l-armla, fi żminijiet oħra meta l-mewt kienet tinħass preżenti. Li minn żmien il-Griegi kienu jqabbdu lill-qaddejja tagħhom idoqqu mużika tal-mewt. Iktar ‘il quddiem fiż-żmien iżda li kważi, kważi minsija ġewwa Sqallija, il-familjari tal-mejjet kienu jduru madwaru u permezz ta’ kant kienu jitkellmu miegħu. Jitkellmu miegħu bi ħlewwa u jfakkruh f’mumenti sbieħ u koroh li għaddew flimkien; jistaqsuh mistoqsijiet li se jibqgħu mingħajr tweġiba għalihom; jesprimu d-diżappunti tagħhom b’ton t’affettwazzjoni; jirringrazzjawh tal-għerf li għex bih u li għad jirrikorru għalih fil-futur.

F’kelma waħda, ipinġu bi kliem ix-xeni ta’ matul il-ħajja tal-mejjet. Fl-isfond ta’ dan kollu kien ikun hemm ukoll għajjat u twerżiq għat-telfa li ġarrbu.


Kienu jinkrew ukoll bekkejja, piagnone, nisa li jiġu mħallsa sabiex jibku lill-mejjet. Il-kulur iswed kien il-kulur tal-viżtu, tal-ħwejjeġ, tal-biċċiet tad-drapp li jiġu marbuta bħala referenza mal-bieb tad-dar li soffra telfa; tal-velijiet u tad-drapp użat fil-kamra tad-dfin.
Illum nistkerħu u nevitaw is-suġġett tal-mewt. Nittrattawh bħala suġġett li ma jikkonċernaniex, bħala xi ħaġa li mhux se taffettwana personalment imma tikkonċerna dejjem lil ħaddieħor. Fil-passat, kienet storja oħra, il-mewt kienet dejjem preżenti; kienet xi ħaġa familjari u dejjem iddur mas-saqajn. Il-fatt li l-ħajja tal-bniedem kienet iqsar minn dik tal-lum kien ikompli jsaħħah dan il-fatt, speċjalment bl-ammont kbir ta’ mwiet tat-tfal minħabba n-nuqqas t’avvanz li kien għad hawn fil-mediċina.


Rebecca Ranieri f’M’haju allibbirari qiegħda tissombolizza dan kollu permezz t’armla Siċiljana. Armla Siċiljana tipika li tħaddan l-uġigħ li ġġib magħha t-telfa, tħalli dan l-uġigħ jikkunsmaha u twerżaq twerżiq li ħadd ma jista’ jisma’ għax hu twerżiq ġewwieni. Ma tridx toħloq wirja tal-ħsus tagħha, trid biss tpinġi.


Kull biċċa arti f’din il-wirja tirrapreżenta frazzjoni partikolari mid-dinja intima u sentimentali ta’ Rebecca. Il-memorji, il-ħsibijiet u l-ħsus.


Din il-wirja se tittella’ bejn il-25 ta’ Novembru u l-10 ta’ Diċembru 2021, ġewwa Art by the Seaside, 65, Triq il-Mina tax-Xatt, Senglea.

Enable Notifications OK No thanks